Joga Blog

Sprawa jest prosta – ćwiczenie jogi przed lustrem jest kompletną pomyłką. Nie neguję lustra jako narzędzia, które może być niezmiernie przydatne w dostrzeżeniu pewnych cech ciała (np. asymetrii), co pogłębia samoświadomość i pomaga w doskonaleniu pozycji hatha jogi. Nadużywanie tego narzędzia może jednak prowadzić do efektów całkowicie niezgodnych z założeniami jogi. Jednym z nich jest narcyzm.

Celem systemu filozoficznego jogi jest osiągniecie stanu jedności i harmonii wyrażającymi się ustaniem zjawisk powodujących nasze cierpienie. Jest to cel, który starają się osiągnąć wszystkie systemy filozoficzne wschodu, jak i również przynajmniej starożytne systemy europejskie. Pierwszym krokiem ku osiągnięciu tego jest identyfikacja przyczyn cierpienia. Joga bardzo szczegółowo określa owe przyczyny. Nie wchodząc tu w szczegóły tego tematu, wymagającego obszernego wykładu, o którym częściowo wcześnie już pisałem we wpisach dotyczących uciążliwości i niewiedzy, joga jako jedną z podstawowy przyczyn uznaje przywiązanie do poczucia ego (asmita) i związany z nim dualizm przeciwieństw przyjemności i awersji (raga, dvesa). Powodują one nieustanną huśtawkę emocjonalną prowadzącą do cierpienia.

Jako wyjście z tej sytuacji joga proponuje praktyki  (np. pozycje jogi – asana) prowadzące do osłabienia działania dualizmu awersji i przywiązania, a następnie wyciszenie umysłu, konsekwencją czego jest  wyjście poza ego. Moment ten zwany również śmiercią ego, jest jednym z najważniejszych doświadczeń duchowych opisywanych w rozmaity sposób w wielu tradycjach duchowych. Jednym z kluczowych kroków na tej drodze jest oderwanie się od świata zewnętrznego i skierowanie do wewnątrz wszystkich zmysłów (prathyahara). Dlatego właśnie ludzie zdecydowani bezkompromisowo podążać tą drogą oddalają się do klasztorów i pustelni. Jest to droga zalecana nie tylko przez jogę, ale przez większość tradycji rozwoju duchowego. Wtedy z pomocą rozmaitych technik, najczęściej bardzo prostych i niezmiernie nudnych, nieprzerwanej praktyce oraz wskazówkom doświadczonego nauczyciela można zrealizować ów cel. Nawet jeśli jednak nie mamy na tyle determinacji, aby wytrwać w dążeniu do wyzwolenia z więzów ego, to samo osłabianie jogo siły poprzez wyciszenie umysłu przynosi wymierne korzyści, dla których warto podążać drogą wskazaną przez jogę. Doświadczenie spokoju, odprężenia, wewnętrznej harmonii, poprawa relacji z otaczającymi nas ludźmi, wyzwolenie twórczych energii to przecież rzeczy o których marzymy.

Stając przed lustrem podczas praktyki podążamy drogą całkowicie przeciwną. Kierujemy się na zewnątrz ku portretowi naszego ciała. Zaczynamy napawać ego obrazem ciała, porównywać i oceniać. To droga prowadząca do jeszcze większego zamieszania, choć początkowo może wydawać się atrakcyjna, gdyż może pomóc w podniesieniu samooceny. W dłuższej perspektywie może prowadzić jednak do zniekształcenia własnego obrazu i wzmocnienia narcystycznych cech osobowości takich jak np.:
- pretensjonalne poczucie własnego znaczenia,
- wiara, że jest się kimś „szczególnym” oraz wyjątkowym
- brak empatii
Dodajmy, że osoby narcystyczne nie są osobami szczęśliwymi. Wraz ze wspaniałością poczucia wyjątkowości (raga – przyjemność, przywiązanie) pojawia się poczucie oddzielenia, osamotnienia i lęku przed stratą (dvesa – przykrość awersja). Konsekwencją może być znaczna labilność emocjonalna, czyli to, czemu joga miała przeciwdziałać.

W tym miejscu należy podkreślić odpowiedzialność nauczycieli jogi. Zadaniem nauczyciela jest bowiem stworzenie warunków praktyki oraz takie prowadzenie studentów, aby osłabiać tendencje narcystyczne obecne w rożnym nasileniu w każdym człowieku. Jeśli nauczyciel zachęca do praktyki przed lustrem w jego szkole pozostawać będą uczniowie z silnymi tendencjami narcystycznymi.

Ciekawe jest to, że na zachodzie najbardziej popularna stała się hatha joga – prowadząca do spektakularnego opanowania ciała. Jeśli skupiamy się tylko na opanowaniu ciała pomijając inne elementy ścieżki jogi może to prowadzić do poczucia wyjątkowości. Wiele pozycji  jogi robi niesamowite wrażenie. Internet pełen jest zdjęć joginów wykonujących niesamowite pozycje. Może jest to wyraz ogólnie silnych tendencji narcystycznych społeczeństw zachodu. Jeśli nie rozwiniemy świadomości tego to faktycznie joga jest nie dla nas.

To kolejny kontrowersyjny temat. Joga stała się w Europie i Ameryce kolejną gałęzią rynku. Branża ta określana niekiedy szerzej jako „enlighment industry” (przemysł oświeceniowy) jest już znacząca, a ekonomiści biorą pod uwagę jej udział we wskaźnikach ekonomicznych. Możemy zżymać się z tego powodu, ale z drugiej strony czyż nie wskazuje to na postęp w rozwoju społeczeństwa. Oto bowiem w świadomości coraz większej rzeszy ludzi zainteresowanie rozwojem osobistym staje się niezbędnym składnikiem ich życia.

Niektórzy w dalszym ciągu ubolewać będą nad mc’donaldyzacją jogi i związanym z tym spłyceniem przekazu. Doskonale to rozumiem. Joga jest dla mnie ścieżką prowadzącą do głębokiej przemiany, szlifującą człowieka niczym diament, aby wydobyć zeń najczystsze piękno. Zjawiska dotykające jogi w procesie jej upowszechniania wydają mi się jednak całkiem normalne. Zawsze gdy dziedzina dotycząca ducha upowszechnia się, przekaz ulega spłyceniu i degeneracji. Mamy tego dość przykładów w historii ludzkości. Wystarczy przyjrzeć się, co stało się z przekazem w toku rozpowszechniania się którejkolwiek ze światowych religii. Zawsze pojawiają się ludzie zainteresowani tylko wybranymi aspektami przekazu i to najczęściej tymi przynoszącymi doraźne efekty oraz tacy, którzy wypatrują w tym jedynie okazji do wzbogacenia się. Ułudą jest myślenie, że dzieje się tak tylko na zachodzie. W kraju pochodzenia jogi zjawisko to jest równie częste, a  z Indii pochodziło wielu fałszywych mistrzów.

Na swej drodze spotkałem ludzi, dla których kontrowersje  wzbudzał fakt, że nauczyciele jogi utrzymują się z uczenia prowadząc swoje szkoły. Tradycyjnie faktycznie mistrzowie nie pobierali opłaty za nauki. Byli utrzymywani z datków otrzymywanych dobrowolnie przez swoich zwolenników i sympatyków. Pierwotnie w Indiach adept starający się otrzymać nauki jogi od nauczyciela określany był jako ćela, czyli dosłownie „sługa”. Oznaczało to zaangażowanie ucznia nie tylko w wymiarze nauki i praktyki, ale także służby i pracy na rzecz guru i aśramu. W naszym kręgu kulturowym w taki sposób funkcjonują głównie wspólnoty religijne. W Europie, szczególnie współcześnie, również nieco inaczej kształtuje się relacja między nauczycielem a uczniem. Związek ten jest dość luźny. Nauczyciel jest przewodnikiem inspirującym ucznia w rozwoju na pewnym etapie życia, a uczeń zachowuje dużą autonomię. Na wschodzie natomiast wymagano niekiedy absolutnego podporządkowania nauczycielowi, często we wszystkich aspektach życia (to zresztą ciekawa kwestia warta omówienia w oddzielnym miejscu).

Proste przeszczepianie tej tradycji na grunt europejski w przypadku jogi nie jest dobrym pomysłem, szczególnie jeśli traktujemy ją tylko jako system ćwiczeń rekreacji ruchowej. Niewątpliwą zaletą funkcjonowania szkół jogi jako samodzielnych podmiotów w czytelny sposób osadzonych w systemie społeczno-ekonomicznym jest ograniczenie zjawisk sekciarskich i przyczynienie się do popularyzacji jogi.

Z drugiej strony nie można mieć wątpliwości, że konsekwencją wprzęgnięcia jogi w system ekonomiczny oraz wzrastającą jej popularnością jest pojawienie się  nauczycieli oraz tworzenie szkół jogi, których głównym celem jest zysk finansowy.

Co jakiś czas w mojej szkole pojawiają się uczniowie chcący zostać nauczycielami. W rozmowach zazwyczaj pytam o motywy wyboru tej drogi. Od pewnego czasu oprócz poczucia misji związanej z chęcią przekazywania pozytywnego wpływu, jaki wniosła joga w ich życie, pojawia się potrzeba znalezienia pracy. Ostatnio coraz częściej pojawiają się również osoby proponujące mi udział w różnego rodzaju przedsięwzięciach biznesowych związanych z organizacją zajęć jogi.

Dobrze by było, żeby nauczyciele mogli po prostu zarabiać swoją pracą na zwykłe utrzymanie, jednak coraz częściej tak nie jest. Na rynku pojawili się bowiem pośrednicy oferujący karty wstępu na rozmaite zajęcia rekreacyjne. Oferują oni karnety po znacznie niższych cenach, konkurując w ten sposób ze szkołami jogi już nie o uczniów, bo przecież niczego nie uczą, ale o klientów. Firmy takie nie są zainteresowane tym, aby  przychodzili oni na jogę i czerpali korzyści z jej praktyki, bo zarabiają właśnie na tym, że nie chodzą.  W tym przypadku adepci jogi również ulegają ogólnej presji narzucanej przez sposób jaki funkcjonuje rynek, coraz częściej wybierając to co tańsze. Niestety kij ma zawsze dwa końce, bo jeśli chce się mieć coś bardzo tanio to trzeba liczyć się, że jakość tego będzie gorsza. Ja przekonuje się o tym niemal zawsze gdy nieopacznie skuszę się na coś bardzo taniego. Konsekwencją tego będzie zapewne pogorszenie jakości przekazu jogi – jej mc’donaldyzacja. A nauczyciele oprócz prowadzenia zajęć coraz częściej będą musieli szukać dodatkowej pracy.

To bardzo aktualne pytanie, szczególnie wobec faktu rosnącej popularności jogi w Polsce. Autorka tekstu w Wysokich Obcasach: „Nie stawaj na głowie! Czym właściwie jest joga?” stwierdza: „…jej [jogi] pierwotny sens całkowicie się zagubił. Chodziło o to, by przygotować ciało na siedzenie bez ruchu i głęboką koncentrację, a skończyło się jak zwykle – na rzeźbieniu pośladków.”

To bardzo zgrabne stwierdzenie sugeruje, że joga przeznaczona była do wyższych duchowych celów, a my zrobiliśmy z tego zwykły fitness. Choć jest w tym trochę prawdy, to nie jest tak jednak do końca. Sadzę, że problem w zrozumieniu czym jest joga tkwi głęboko w naszej świadomości.

W procesie wychowania świadomość europejczyka kształtowana jest głównie przez analityczny sposób postrzegania świata. Analiza to rozkład całości na czynniki, składniki. Tak zazwyczaj podchodzimy do każdego problemu, nawet w życiu codziennym. W naszej świadomości zapisana jest tendencja do widzenia szczegółów i wyodrębniania elementów. Aby ogarnąć całość, jawiącą się jako skomplikowana chmura elementów, zaczynamy porównywać – szukać podobieństw i różnic, następnie grupować i przeciwstawiać. To prowadzi do fragmentacji naszej przestrzeni życiowej. Opisałem to zjawisko we wpisie „Atomizacja życia”. Chodząc do kościoła może doświadczysz uniesienia mistycznego, ale prawdopodobnie nie wyrzeźbisz sobie pośladków. Chodząc na „siłkę” może wyrzeźbisz sobie pośladki, ale zapewne nie doświadczysz uniesienia mistycznego. Tak wygląda nasz świat, tak żyjemy.

Niezwykłość jogi polega na tym, że jest dyscypliną totalną, obejmującą całość egzystencji. Dzięki jodze możesz mieć jedno i drugie. Rzeźbienie pośladków nie stoi w sprzeczności do doświadczenia mistycznego. Stąd właśnie podejście, w którym nie ma jednego najlepszego sposobu rozwoju duchowego. Rozwój taki można realizować w każdej aktywności i formie, czy to rzeźbiąc pośladki, czy siedząc bez ruchu w głębokiej koncentracji. W tym sensie joga jest i sportem i praktyką duchową. Jak mówiłem -  łączy wszystkie aspekty życia. Jej techniki obejmują pracę z ciałem, oddechem i umysłem. Jej techniki są  skierowane do osób o różnych skłonnościach. Dla jednego dobre będą ćwiczenia dynamiczne, bardziej przypominające nam gimnastykę, dla innego długotrwałe siedzenie w jednej pozycji czyli to co nazywamy potocznie medytacją. Uwzględnia wreszcie różny stopień zaangażowania oraz zaawansowania adepta, prezentując cały wachlarz praktyk.

Ta właściwość jogi wynika z nieco odmiennego spojrzenia na świat prezentowanego w kulturach wschodu. To widzenie bardziej syntetyczne, w którym postrzega się świat jako funkcjonalną jedność, w której nie da się wyróżnić niczego, co nie byłoby zależne. Jest to perspektywa kontekstowa, w której nie wyróżnia się elementu poprzez określenie jego niezależnych cech, wszystko bowiem funkcjonuje w jakimś kontekście.

Oczywiście jeśli przeniesiesz nieświadomie na jogę analityczny sposób widzenia świata to stanie się ona takim samym elementem życia jak inne, podlegającym naszym preferencjom zgodnie z tym, jak ją zaszufladkujesz. Wtedy rzeczywiście pierwotny duch jogi zostanie utracony. Muszę przyznać, że niejednokrotnie z ust instruktorów jogi słyszałem stwierdzenie: „Duchowość w jodze mnie nie interesuje”. Spotykałem też uczniów, którzy pytani o przyczynę rezygnacji z ćwiczeń jogi odpowiadali, że gdzie indziej odnaleźli bardziej duchowe podejście.

Kwestie, których dotyka artykuł jaki niedawno pojawił się w Wysokich Obcasach: „Nie stawaj na głowie! Czym właściwie jest joga?” -  nie są niczym nowym. Niejednokrotnie pojawiały się w rozmowach, jakie miałem przyjemność prowadzić zarówno z nauczycielami, jak i uczniami jogi. Faktycznie rzadko są one przedmiotem debaty publicznej zapewne dlatego, że budzą kontrowersje a materia ich jest nader delikatna i wymaga głębokiego zastanowienia. Artykuł porusza bardzo wiele ważnych aspektów obecności jogi na zachodzie. Spróbujmy je usystematyzować:

Czy joga jest dla każdego?
Czy joga jest sportem, czy praktyką duchową? Czyli czym jest joga?
Czy joga może być szkodliwa dla zdrowia?
Joga a biznes.
Ćwiczenie jogi przed lustrem. Rywalizacja i narcyzm w jodze.
Nauczyciel  i nauczanie jogi.
Upowszechnienie (mcdonaldyzacja jogi).

Czy joga jest dla każdego?
„Joga jest dla każdego” – to stwierdzenie zakwestionował Glenn Black, co wywołało burzę. Faktycznie często joga przedstawiana jest jako cudowne dziedzictwo kultury Indii, doskonałe dla wszystkich.

„Joga jest dla każdego” – w naszych realiach faktycznie jest to po prostu hasło reklamowe. Najczęściej słyszę je z ust nauczycieli i entuzjastów jogi w wywiadach radiowych czy telewizyjnych, w których podczas kilkusekundowej wypowiedzi mają powiedzieć coś o jodze. Niestety siła tak uproszczonych przekazów jest największa i to one kształtują postrzeganie jogi. Zatem czy tak naprawdę jest?

Jeśli sięgnąć do samej istoty, samego centrum tego czym jest joga to TAK. Joga jest bowiem pewną filozofią, pewnym widzeniem świata i sposobem życia, który może być realizowany w każdych okolicznościach, niezależnie od tego czym się zajmujemy, co robimy. Stąd wywodzi się niesłychana różnorodność praktyk jogicznych i stąd każdy może praktykować jogę. W kraju pochodzenia joginami nazwą siebie ci, co poświęcają się modłom do boga (bhakti yoga), ci co ćwiczą asany  i utrzymują ascezę (hatha yoga), ci co medytują (raja yoga), ale i ci co prowadzą własny biznes (karma yoga). „Joga jest dla każdego” – oczywiście przy założeniu, że przyjmiesz tą filozofię (zatem nie bezwarunkowo).

Jeśli spojrzeć na to, co ma się zazwyczaj na myśli mówiąc o jodze w Europie czy Ameryce to NIE. W naszych warunkach mówiąc o jodze mamy najczęściej na myśli system ćwiczeń gimnastycznych i niekiedy oddechowych będących częścią hatha jogi, a więc faktycznie wąskim wycinkiem tego, czym jest joga. Jeśli sprowadzamy jogę tylko do gimnastyki, to jak z każdą aktywnością fizyczną musimy liczyć się z tym, że nie każdy odnajdzie się w tej formie pracy. Tak rozumiana i praktykowana joga nie jest dla każdego.

Nauczyciel  i nauczanie jogi.
Ponadto ćwiczenia te mają różny stopień trudności. Część z nich może ćwiczyć niemal każdy, jednak wiele wymaga ponadprzeciętnego opanowania ciała osiąganego dzięki wielogodzinnemu treningowi, ogromnej determinacji i dyscyplinie. Osoba, która przychodzi na jogę zachęcona hasłem „joga jest dla każdego”tego jednak nie wie. Odpowiedzialność zatem spoczywa na nauczycielu. To nauczyciel powinien dostosować sposób ćwiczenia do zdolności  i możliwości adepta.

Przeciętny adept jogi w Polsce poświęca jej praktyce około 3 godzin tygodniowo. To stanowczo za mało, aby osiągnąć stopień trudności przedstawionych na pokazach asan, przez nauczycieli jogi, a wywołujących w oglądających zazdrość i podziw. Mówię tu o przeciętnie sprawnych osobach o sprawności odpowiadającej ich wiekowi. Osobach, które niejednokrotnie przez wiele lat swojego życia nie uprawiały żadnej gimnastyki lub ich aktywność związana jest z rekreacyjną jazdą na rowerze, wycieczkami pieszymi czy pływaniem na basenie raz w tygodniu. Wiele osób posiada również problemy zdrowotne wymagające uwzględnienia podczas ćwiczenia i często znacznie ograniczających zakres wykonywanych pozycji.

Tymczasem na zajęciach prowadzonych w dużych niekiedy kilkudziesięcioosobowych grupach wszyscy ćwiczą razem, a zakres dostosowania do indywidualnych potrzeb jest bardzo ograniczony. Z mojego doświadczenia wynika, że osoby mniej sprawne rezygnują wtedy z praktyki. Zatem okazuje się wtedy, że joga wcale nie jest dla każdego tylko dla bardziej sprawnych. Na szczęście pojawia się coraz więcej małych szkół jogi, w których nauczyciele są w stanie dostrzec każdego ucznia.

Bywa również, że osoby o mniejszej sprawności pragną, czy to zachęcane przez nauczyciela czy z własnej ambicji, dorównać osobom sprawniejszym. Takie podejście jest wbrew zasadom jogi, a taki sposób ćwiczenia nie jest już jogą a rodzajem akrobatyki sportowej. Taki sposób ćwiczenia bez wątpienia nie jest dla każdego.