System mistyczno-ascetyczny
Joga zrodziła się jako system mistyczno-ascetycznych praktyk na styku kultury aryjskiej i drawidyjskiej około 2000 lat p.n.e. W swym założeniu praktyki te mają doprowadzić do wyzwolenia charakteryzującego się brakiem cierpienia oraz ustaniem kolejnych inkarnacji. Owo wyzwolenie jest celem rozwoju duchowego człowieka w tradycjach religijnych i filozoficznych Indii. Od samego początku podejmowano próby opisania zarówno niezbędnych elementów tych praktyk, jak i konsekwencji ich stosowania, czyli doświadczeń mistycznych. Mędrcy podejmujący te próby, funkcjonowali zwykle w kręgu określonego systemu filozoficznego wraz z całą przynależną im terminologią i sposobem objaśniania rzeczywistości.
Źródła filozofii jogi
Tak też było zapewne było z mędrcem Patańdźalim, któremu przypisywane jest autorstwo najbardziej rozpoznawalnego ze źródeł jogi, napisanego prawdopodobnie w III w. n.e., tekstu Jogasutr. O Panańdźalim prawie nic nie wiadomo w tym również tego dlaczego wybrał filozofię sankhii do opisu praktyk i doświadczeń jogi. Czy był to świadomy wybór spośród obecnych już wtedy na subkontynencie indyjskim, nurtów filozoficznych zarówno ortodoksyjnych np.: wedanta, jak i nieortodoksyjnych – buddyzm, dżinizm? Bardziej prawdopodobne jest, że wyrósł ze środowiska osadzonego w sankhji.
Trzeba zatem podkreślić, że choć joga wymieniana jest w literaturze tematu powszechnie jako z jedna z sześciu tradycyjnych szkół ortodoksyjnej (uznającej autorytet Wed) filozofii indyjskiej obok wedanty, mimansy, snakhji, niajaji i wajsiesziki, to sama w istocie nie stworzyła systemu opisującego, wyjaśniającego pochodzenie i działanie świata w tym człowieka. Cały ten aparat został zaczerpnięty z sankhji w przypadku Jogasutr. Wiadomo także, że techniki jogi stały się istotną częścią pozostałych systemów filozoficznych praktykowanych żywo do dziś buddyzmu, dżinizmu i wedanty.
W istocie joga jest raczej zbiorem technik mistyczno-ascetycznych dających się zastosować na gruncie rozmaitych systemów filozoficznych i religijnych. Wszędzie tam gdzie chodzi o to aby wyjść poza własne pragnienia i uprzedzenia, uciszyć ego i dzięki temu „zobaczyć” otaczający nas świat.
Filozofia jogi a praktyka
Wadą użycia systemów filozoficznych do opisu doświadczeń mistycznych i jest ich ograniczoność związana z tym, że polega na konceptualizacji tego co koncepcjom się wymyka. Wielu mistrzów praktyki podkreśla, że konceptualizacja jest równoznaczna z zakończeniem owego doświadczenia. A jednak robią to w nadziei, że pozwoli to uczniom zbliżyć się do tego doświadczenia. Na tym polega właśnie genialność tekstu Jogasutr. Tworzą bardzo precyzyjną mapę pokazującą róże sposoby dotarcia do celu oraz rozmaite przeszkody i stany pośrednie jakich po drodze doświadczyć może adept.
Warto uświadomić sobie, że użycie systemu nie jest jedynym sposobem opisu tego co poza system się wymyka. Wielu nauczycieli w przeszłości i współcześnie, choć osadzeni w obrębie jakiegoś systemu religijno-filozoficznego, w bezpośrednim nauczaniu rezygnowało z pojęć filozoficznych i sięgało po język poezji.
Na głębszym poziomie może zaistnieć również bezpośredni przekaz z umysłu do umysłu, w którym nauczyciel i uczeń doświadczają bezpośrednio czystej, świadomej rzeczywistości poza słowami i koncepcjami.